Creatief zijn: hoe je je verbeelding de vrije loop laat

Creatief zijn is iets wat veel mensen van zichzelf denken dat ze het niet zijn. Ze geloven dat creativiteit een gave is waar je mee geboren wordt, of iets wat alleen kunstenaars en muzikanten hebben. Maar dat klopt niet. Iedereen heeft het vermogen om originele ideeën te bedenken en nieuwe dingen te maken. Het verschil zit niet in talent, maar in oefening en in de ruimte die je jezelf geeft om te spelen met gedachten.

Wat creativiteit eigenlijk is

Wetenschappers omschrijven creativiteit als het vermogen om iets nieuws te bedenken dat ook bruikbaar of waardevol is. Het gaat dus niet alleen om een wildvreemd idee, maar om een idee dat ergens op slaat. In de psychologie wordt onderscheid gemaakt tussen twee soorten denken: convergent denken, waarbij je naar één goede oplossing toewerkt, en divergent denken, waarbij je juist zoveel mogelijk verschillende richtingen verkent. Dat tweede type denken is de basis van verbeeldingskracht en vindingrijkheid. Interessant is dat kinderen van nature sterk zijn in divergent denken. Naarmate mensen ouder worden en meer regels leren, neemt die vaardigheid vaak af. Dat betekent niet dat ze verdwenen is, alleen dat je er bewuster moeite voor moet doen.

Hoe de hersenen werken bij het bedenken van ideeën

Onderzoekers hebben ontdekt dat er drie netwerken in de hersenen samenwerken tijdens creatieve processen. Het eerste netwerk is het zogenoemde standaard netwerk, dat actief is als je dagdroomt of vrij nadenkt. Het tweede is het uitvoerende netwerk, dat helpt bij plannen en concentratie. Het derde is het salience netwerk, dat schakelt tussen de eerste twee. Opmerkelijk genoeg werken deze netwerken bij mensen met een sterk ontwikkeld creatief denkvermogen soepeler samen dan bij anderen. Dit betekent dat iemand die ideeën bedenkt niet simpelweg fantasierijker is, maar letterlijk anders denkt op een neurologisch niveau. Het goede nieuws is dat dit netwerk traint door te oefenen, net als een spier.

Omgevingen en gewoonten die inventief denken stimuleren

Een rommelige omgeving blijkt uit onderzoek vaker te leiden tot onconventionele oplossingen, terwijl een nette omgeving juist aanzet tot conventioneel gedrag. Maar de omgeving is maar één factor. Gewoonten spelen een minstens zo grote rol. Wandelen, en dan met name buiten wandelen, vergroot de stroom van associaties in het hoofd merkbaar. Veel bekende uitvinders en schrijvers hadden de gewoonte om dagelijks te lopen. Verder helpt het om afwisseling te zoeken: nieuwe ervaringen, andere mensen, onbekende plaatsen. Al die prikkels geven de hersenen nieuw materiaal om mee te werken. Verveling heeft ook een functie. Wie even niks doet, zonder telefoon en zonder afleidingen, geeft het standaard netwerk de ruimte om losse gedachten aan elkaar te knopen tot iets nieuws.

Praktische manieren om je eigen vindingrijkheid te vergroten

Er zijn concrete dingen die je kunt doen om je inventiviteit te ontwikkelen. Schrijven helpt enorm, zelfs als je niet schrijft om iets te laten lezen. Gewoon opschrijven wat je denkt, ook de vreemde of halfbakken ideeën, zorgt ervoor dat je hoofd leert om gedachten te produceren zonder ze meteen te beoordelen. Die interne criticus is namelijk de grootste rem op nieuwe inzichten. Spelen met materialen, tekenen zonder doel of muziek maken zonder regels zijn andere manieren om het brein in een andere modus te zetten. Samenwerken helpt ook, want andere perspectieven brengen je op gedachten die je alleen nooit zou bedenken. Ten slotte is falen een onderdeel van het proces. Bijna elk goed idee begint als een slecht idee dat verbeterd is door te proberen, te falen en opnieuw te beginnen.

Veelgestelde vragen

Kun je creatief denken leren als je denkt dat je het niet hebt?
Ja, creatief denken is een vaardigheid die je kunt ontwikkelen. Het idee dat je er mee geboren wordt of niet, klopt niet. Door regelmatig te oefenen met vrij nadenken, nieuwe dingen proberen en minder snel te oordelen over je eigen ideeën, groeit dit vermogen over tijd merkbaar.

Waarom hebben kinderen meer fantasie dan volwassenen?
Kinderen hebben van nature meer fantasie omdat ze nog niet zo sterk hebben geleerd wat “hoort” of “normaal” is. Ze denken vrijer en beoordelen hun eigen ideeën minder snel. Volwassenen leren door opvoeding en onderwijs steeds meer binnen vaste kaders te denken, wat handig is maar ook beperkend.

Is een creatief beroep nodig om je vindingrijkheid te gebruiken?
Nee, vindingrijkheid is nuttig in vrijwel elk beroep en in het dagelijks leven. Of je nu een probleem oplost op het werk, nadenkt over hoe je een feestje aanpakt of een nieuwe route bedenkt, je doet een beroep op hetzelfde denkvermogen als een kunstenaar of ontwerper.

Helpt muziek luisteren bij het bedenken van ideeën?
Dat hangt af van de persoon en de taak. Rustige instrumentale muziek kan helpen om in een ontspannen, associatieve toestand te komen. Muziek met tekst leidt sommige mensen juist af. Geluidsniveau speelt ook een rol: een licht achtergrondgeluid, zoals in een café, blijkt voor veel mensen beter te werken dan volledige stilte of veel lawaai.